Het gezin Stiefel-Kahn

door Gerrit van der Vorst


In mijn ‘oorlogsbibliotheek’ staat het wereldberoemde standaardwerk ‘Nazi-Duitsland en de Joden’. Op de omslag staat een foto van een angstig joods gezin in Duitsland – vader, moeder en twee dochtertjes – omgeven door nationaalsocialistische superioriteit en vijandigheid. Bij die aangrijpende foto denk ik altijd aan Julius en Else Stiefel-Kahn en hun dochtertjes Hanna en Judith Fanny.

De omslag van het boek ‘Nazi-Duitsland en de Joden’ van Saul Friedländer (Nieuw-Amsterdam, 2014).

Samen met Else’s gescheiden moeder Clara Stern, probeert het gezin Stiefel-Kahn in 1940 vanuit Neurenberg via Nederland naar Engeland te vluchten, maar ze missen letterlijk en figuurlijk de boot. Omdat hun visa door na de oorlogsverklaring van Engeland en Frankrijk aan Duitsland ongeldig geworden zijn, of omdat de reis niet meer mogelijk blijkt? Door het Duitse bombardement op Rotterdam gaat de allerlaatste vluchtkans in rook op. Als de bezetter de kuststrook verder gaat beveiligen, moeten de Duitse en statenloze joden daar weg. Met 19 anderen komen het gezin en Clara Stern in september 1940 om onbekende redenen terecht in Venlo. Op de eerste verdieping van Helschriksel 22 krijgen ze twee kamers en een keuken tot hun beschikking.

(Late) berichtgeving over personen die zich in Venlo hebben gevestigd, met de vermelding van de godsdienst (Nieuwe Venlosche courant van 26 april 1941, www. delpher.nl).

In Venlo ondergaan zij de wurggreep van de anti-joodse maatregelen. Zo moet Hanna Stiefel (dan 6 jaar oud) op 1 september 1941 plotseling de openbare lagere school weer verlaten. Nog geen jaar later beginnen ook in Venlo de deportaties. Het gezin Stiefel-Kahn en Clara Stern krijgen op maandag 24 augustus 1942 de oproepen 23 tot en met 27 voor de volgende dag. Dat ze alsnog vrijstelling zullen krijgen – ligt Else Stiefel-Kahn in het ziekenhuis? – weten ze de volgende ochtend vroeg blijkbaar nog niet. Rond half acht ‘vinden’ leden van de Ortsgruppe Venlo, die de deportatie ondersteunen, dan namelijk een kartonnen doos met kleren op de stoep voor Helschriksel 22. Het is het eigendom van Julius Stiefel die erbij staat.

Helschriksel 20 en 22, waar tijdelijk meerdere joodse vluchtelingen wonen (collectie GA Venlo). De panden zijn later afgebroken.

De doos wordt naar het politiebureau gebracht en Stiefel moet zich daar melden. Hij verklaart dat hij de kleren mee had willen nemen als zijn gezin die middag weg zou moeten, maar hij wordt ervan verdacht te hebben willen vluchten. Na een onderhoud met NSB-korpschef De Bruijn – en ongetwijfeld een stevige waarschuwing – krijgt Stiefel de doos terug.

Zijn gezin en schoonmoeder moeten de verdere gebeurtenissen afwachten, in grote angst zoals alle achterblijvers. Onderduiken is voor joodse vluchtelingen haast onmogelijk. Waar het gezin intussen van leeft, is niet bekend. Kleermaker Stiefel is werkloos.

Een sinistere aankondiging is vervolgens de inventarisatie van de woonruimte en huisraad op 17 september 1942 (bron: digitaal joods monument), nadat eerder al eens hun woonruimte in kaart is gebracht.

Dan moet Else’s moeder Clara Stern zich op 11 november 1942 melden op het Venlose politiebureau. Eind november wordt Clara al vergast in Auschwitz. Haar dochter Else moet rond die tijd het Sint Jozef-ziekenhuis verlaten op last van de bezetter die geen joden meer wil zien in ziekenhuizen en verzorgingshuizen. Zo’n vijf maanden verkeren de overgebleven joden in Venlo nog in onzekerheid, tot de provincies begin april 1943 ‘Judenrein’ moeten worden. Ook het gezin Stiefel-Kahn krijgt een nieuwe oproep. De kelder van de Rijkspostspaarbank, tegenover het politiebureau, is het verzamelpunt bij deportaties uit Venlo. Als Tom Noldus, zoon van de spaarbankdirecteur, op donderdag 8 april over de rand van het balkon kijkt, komt het gezin Stiefel-Kahn net aan lopen. Vader Julius heeft met twee riemen een soort rugzak van zijn koffer gemaakt, zodat hij Hanna (8) en Judith Fanny (5) bij de hand kan houden. Moeder Else volgt met een schemerlampje, tekenend voor de ontreddering?

De man achter de jodenvervolging tijdens de bezetting, höhere SS- und Polizeiführer en Generalkommissar für das Sicherheitswesen Hanns Albin Rauter, zal na de bevrijding hartstochtelijk elke medewetenschap aan de Holocaust verwerpen. Volstrekt ongeloofwaardig en hij zal op 25 maart 1949 gefusilleerd worden (Wikipedia).

Ze worden naar Kamp Vught gebracht, waar een nieuwe schok wacht. Als kinderen ouder dan vier jaar zijn, zoals Hanna en Judith Fanny, worden ze gescheiden van hun ouders!

Op het terrein van het voormalige kamp Vught staat het Monument der verloren kinderen. Op de foto een fragment van dat monument (Wikipedia). Jaarlijks vindt hier een herdenking plaats.

Twee maanden later wordt het gezin Stiefel-Kahn weer herenigd, maar voor korte tijd. Met een groot transport worden ze naar Kamp Westerbork gebracht, en daar vandaan vertrekt op 8 juni 1943 het beruchte kindertransport. In 46 goederenwagons worden 1.051 kinderen tot en met 16 jaar – waaronder 119 kleuters, 123 peuters en 55 baby’s – naar het vernietigingskamp Sobibor in Polen gebracht. Hun ouders en andere volwassenen gaan mee, in totaal 613 mannen en 1.350 vrouwen. Ze komen aan op de 44e verjaardag van  Julius Stiefel, 11 juni 1943. Die wordt bij aankomst gescheiden van zijn gezin (zijn overlijdensdatum zal bepaald worden op 21 januari 1945). Else Stiefel-Kahn, in de trein 33 jaar geworden, en haar dochtertjes worden na aankomst meteen vergast.

Op 17 september 1943 verschijnt in een Amerikaanse krant in Amerika een kennisgeving van het overlijden van David Stiefel in het concentratiekamp Theresienstadt. De advertentie is mede namens het gezin Stiefel-Kahn geplaatst en de familie is dan nog niet op de hoogte van het lot van het gezin.

Gedenksteen in het voormalige Kamp Vught voor de in totaal 1.269 kinderen uit dat kamp, die vermoord zijn in Sobibor (Wikipedia).

Zou er in Venlo ooit nog aan deze tijdelijke inwoners gedacht zijn, en anders nu maar even?

Links Judith Fanny (1937 – 1943) en rechts Hanna (1935 – 1943).

Reageren? Stuur een e-mail naar Gerrit van der Vorst: gp.vandervorst@xs4all.nl.

Advertenties

5 gedachtes over “Het gezin Stiefel-Kahn

  1. Gerrit.
    Ik heb een vraag over de deportages en oppakken van Joden in Venlo.
    In de 00rlog 1942-44 was er een “opstootje” op de Kaldenkerkerweg Venlo. Bij de familie Hermans ( Naast Peters) Later de zanger Sjraar Peetjes, werden mensen opgepakt en afgevoerd. Volgens mij waren dit ” Joden” .Heel de buurt was uitgelopen en als kind van ca 8/10 jaar heb ik dat zien gebeuren.Is bekend wat er met hen is gebeurd. Hoe was hun familie naam etc.I kan niet zeggen dat de buurt medelijden had de ” slachtoffers” Dit heeft mij zeer verbaasd.Ik druk mij dan zeer netjes uit. Gr Frans Boom

    Like

    1. Frans,
      Je reactie was me ontgaan, driewerf sorry. Ik ga er meteen even goed voor zitten.
      Hermans (secretaris van VVV, meen ik) had het gezin van zijn zus in huis genomen, die getrouwd was met de joodse Duitser Max Cohnen. Er was over dit gezin het nodige te doen en ik heb over ze geschreven in mijn boek ‘Een diepzwarte sluier’. Hun kinderen Carla en Günther waren geboren in Münster en werden op 16 mei 1940 in Venlo ingeschreven bij de RK kerk. Waarschijnlijk in de gedachte dat RK halfjoden minder ellende te verwachten hadden. Maar de gemeente Venlo had daar bezwaar tegen en liet ze in de Nederlandse bevolkingsadministratie aanmerken als voljoods. Een onbegrijpelijke actie – hun RK-status was dan misschien twijfelachtig – maar ze waren onmiskenbaar halfjoods. Via een gerechtelijke (Calmeyer-)procedure is de Venlose actie ongedaan gemaakt en werden de kinderen alsnog geregistreerd als halfjoods. Ondanks arrestatie en andere narigheid, ontkwamen Carla en Günther Cohnen uiteindelijk aan deportatie (hun joodse vader via onderduik ook). Het gezin Cohnen-Hermans heeft dus de oorlog overleefd, maar dat heeft niet veel gescheeld. Nazaten wonen nog steeds in Venlo en Günther was een jaar of 3 jaar geleden nog in leven.
      Bedankt voor je vraag. Ook als mede-oud-bewoner van de Kaldenkerkerweg stel ik groot belang in dergelijke zaken. Schokkend om te lezen dat men er onverschillig tegenover stond in de buurt!
      Groet, Gerrit

      Like

      1. Bedankt voor het uitgebreide antwoord.Veel mensen uit de buurt hebben dit verhaal nooit geweten. Gr.
        Fr Boom.

        Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s