Ode aan Philip Cohen

door Gerrit van der Vorst


Op donderdagavond 28 februari aanstaande spelen de Israëlische musicienne Drora Bruck en het Nederlandse duo NIHZ in Theater de Garage, Saxenkampstraat 2 in Venlo. Dat is bijzonder, heel bijzonder. Niet alleen omdat Drora Bruck een internationaal bekende blokfluitiste is, maar ze is bovendien de achterkleindochter van Philip Cohen, ooit een belangrijke Venlonaar. Ter ere van haar overgrootvader komt ze over naar Venlo voor een eenmalig concert, samen met het duo NIHZ. Dit duo legt zich toe op muziek die verband houdt met de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust. Een gezamenlijk concert van NIHZ met Drora Bruck lag voor de hand. Geïnteresseerden verwijs ik naar de website van Theater de Garage: https://www.theaterdegarage.nl/voorstellingen/kleindochter-van-venlonaar-philip-cohen-concerteert-in-de-garage-met-klezmer-klassiek/.

Drora Bruck (Haifa, 1966) studeerde af aan de academie voor muziek en dans in Jeruzalem (bobbyrootveld.wixsite.com). Zie verder Wikipedia. Ze verzorgt concerten over de hele wereld en muziek van haar is te beluisteren op Youtube.

Het duo NIHZ bestaat uit gitarist Bobby Rootveld en zangeres/fluitiste Sanne van Elst (kerkenalspodium.nl). NIHZ staat voor Niet In Het Zwart. Het duo restaureert ook concentratiekampmuziek.

De komst van Drora Bruck roept herinneringen op aan de beladen geschiedenis van haar Venlose voorzaten. Overgrootvader Philip Cohen was, behalve een succesvol zakenman (paraplufabrikant), tientallen jaren de voorman van de lokale joodse geloofsgemeente. In die periode werd hij geconfronteerd met de jodenvervolging in het nabijgelegen Duitsland. De daaruit ook voortvloeiende, onpeilbare vluchtelingen-ellende manifesteerde zich in hevige mate in grensplaatsen zoals Venlo. Philip Cohen maakte zich sterk voor hulp aan vluchtelingen en onder zijn leiding probeerde in Venlo een vluchtelingencomité de ongelukkigen te helpen.

In 1940 zag Cohen last minute af van een vlucht naar Amerika, die al helemaal voorbereid was. Hij wilde ‘Venlo’ niet in de steek laten. Zijn woning en fabriek werden in beslag genomen, terwijl hij – in zijn hoedanigheid van Venlose vertegenwoordiger van de later zo bekritiseerde joodse raad – probeerde de gevolgen van de anti-joodse maatregelen in Venlo te beperken.

Het boek ‘Een diepzwarte sluier’ (2014) behandelt de confrontatie van de grensplaats Venlo met de jodenvervolging. De titel van het boek is ontleend aan een uitspraak van Philip Cohen.

Voor Cohen’s hulp aan joodse vluchtelingen en vervolgden werd op 23 mei 2017 een plaquette onthuld bij de poort van het Synagogeplein in Venlo.

In april 1943 doken Philip Cohen en zijn echtgenote onder in Grubbenvorst. Sophie Cohen-Kleermaker hield het daar niet uit en dook onder in Amsterdam. Ze werd echter verraden, en naar Theresienstadt gedeporteerd.

Hun drie kinderen bevonden zich elders. Jongste zoon en nakomer Herbert zat aanvankelijk op een onderduikadres in Laren, waar de jongen sterk ondervoed raakte. Zijn zuster Martha bracht hem daarom onder in Amsterdam, waar ze zelf ook ondergedoken zat. Martha Cohen was toen al koerierster voor het verzet geworden.

Herbert Cohen (Venlo, 1930, Lochem, 2016) verwierf landelijk naamsbekendheid, toen hij later als huisarts vocht voor het recht op euthanasie (‘still’ uit een uitzending van het tv-programma Andere Tijden). Ook hem kon in dat verband moed niet ontzegd worden.

In de in 2008 verschenen biografie van de voormalige minister-president Joop den Uyl wordt Martha Cohen opgevoerd als illegaal werkster. Ze was koerierster, samen met Den Uyl’s latere echtgenote Liesbeth.

De relatie van Drora Bruck met het echtpaar Cohen-Kleermaker loopt echter via hun oudste zoon Harry (Hartog) Cohen. Drora is namelijk Harry’s kleindochter.

Wie meer wil weten over Harry Cohen moet de boeken ‘Is Nederland veranderd?’ (2003) en ’De verdachte oorboog’ (1996) lezen van Milo Anstadt. Milo (Samuel Marek) Anstadt was een journalist, schrijver, regisseur en programmamaker. De van oorsprong Poolse Anstadt werkte tijdens het begin van de bezettingsjaren met zijn zuster Sera en Martha Cohen voor de fabriek van Philip Cohen. Ze maakten op een Amsterdamse zolder regenkapjes van materialen die bleven liggen, omdat de paraplufabriek in Venlo inmiddels in productieproblemen was geraakt, bij gebrek aan baleinen. Anstadt raakte in 1941 voor de rest van zijn leven bevriend met Harry Cohen die hij zeer bewonderde.

Harry Cohen (Venlo, 1917 – Antwerpen, 2015) op jongere leeftijd (collectie Mirjam Bruck-Cohen).

Milo Anstadt (Lwów, 1920 – Amsterdam, 2011) ontving belangrijke onderscheidingen (Wikipedia, foto Harry Pot). Zo werd hem (rechts) in 1960 de televisieprijs van het Prins Bernhardfonds uitgereikt.

Harry Cohen was in de jaren dertig al naar Israël vertrokken, waar hij medio november 1936, op zijn 18e, was getrouwd met Rachel Todfeld, een joodse vluchtelinge die hij in Venlo had leren kennen. In maart 1941 waren ze weer gescheiden, waarna hij in december van datzelfde jaar in Amsterdam hertrouwde met Ida Klein (Beuthen, 1921 – Nahariyah, 1991), een 20-jarige joodse vluchtelinge uit Polen.

Harry Cohen en Ida Klein op hun huwelijksdag, 31 december 1941 (collectie Mirjam Bruck-Cohen). Achter het raam Harry’s broertje Herbert.

Het ontbrak de kinderen van het echtpaar Cohen-Kleermaker niet aan moed. Milo Anstadt zag dat zijn vriend Harry Cohen als lid van de CPN contacten met de Duitse communisten verzorgde. Bovendien vertaalde hij artikelen voor het verzetsblad De Waarheid, dat hij ook stencilde. Een levensgevaarlijk karwei, zeker voor een joodse jongeman. Anstadt werd ingeschakeld bij de productie.

In juni 1942 werd de grond te heet onder de voeten van Harry Cohen, na een conflict met een SS’er en een oproep voor Kamp Westerbork. Hij besloot met zijn jonge echtgenote naar Engeland te vluchten. Het werd een ware helletocht, inclusief verraad en arrestaties, die uiteindelijk eindigde in Zwitserland. Daar kreeg het echtpaar Cohen-Klein een dochter.

Kaart die Harry Cohen tekende van de vlucht (collectie Mirjam Bruck-Cohen).

In Zwitserland verbleef het gezin in kampen, vaak gescheiden van elkaar. Nadat de beroemde tenor en filmacteur Joseph Schmidt als gevolg van slechte medische verzorging in een kamp was overleden, verbeterden de omstandigheden voor geïnterneerde joodse vluchtelingen in Zwitserland. Na de oorlog keerde het echtpaar Cohen-Klein terug naar Nederland. (Schoon)moeder Sophie had Theresienstadt overleefd en ging met haar uit onderduik weergekeerde echtgenoot terug naar het oude Venlose adres Mecklenburgstraat 1. Ook dochter Martha en zoon Herbert waren de oorlog doorgekomen.

De onderduiktijd was voorbij. Herbert Cohen, Ida Cohen-Klein, haar dochtertje en Martha Cohen in naoorlogs Venlo (collectie Mirjam Bruck-Cohen).

Maar toen de omvang en gevolgen van de Holocaust bekend werden, overheerste verdriet. Ida Cohen-Klein had haar hele familie verloren. Ze stortte in en later volgde een scheiding van Harry Cohen. Ida vertrok in 1950 met haar dochtertje naar Israël, waar ze hertrouwde met de Haagse Holocaust-overlevende Shmuel Koekoek.

De verdere geschiedenis laat zich eenvoudiger vertellen. Dochter Mirjam Cohen trouwde met Abraham Bruck, en uit dat huwelijk kwam dochter Drora voort.

Die achterkleindochter van Philip Cohen komt nu dus voor een concert naar Venlo, maar zo eenvoudig is dat niet geweest. De in april 2018 begonnen zoektocht naar een locatie om op te treden (bijvoorbeeld een kerk) verliep zonder enig resultaat – dat wil zeggen: louter afwijzingen – totdat de wethouder cultuur van de gemeente Venlo bemiddelde. Zo ontstond contact met Theater de Garage, dat het concert op het programma nam. Je zou zo’n concert kunnen zien als een volgende stap in de, ook in Venlo vaak moeizaam verlopen, herdenking van de jodenvervolging en Holocaust. En als een eerbetoon aan het echtpaar Philip en Sophie Cohen-Kleermaker en hun bijzondere kinderen, alle drie Venlonaren van geboorte.

Tot donderdag 28 februari in Theater de Garage?

Reageren? Stuur een e-mail naar Gerrit van der Vorst: gp.vandervorst@xs4all.nl.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s